بازار سوغات مشهد و خراسان رضوی با وجود جایگاه ویژه این شهر بهعنوان قطب زیارتی و گردشگری کشور با چالشهای متعددی در تولید، توزیع و سهم محصولات داخلی مواجه است. همچنین سهم بالای محصولات وارداتی، کمبود نمادهای مرتبط با هویت مذهبی و فرهنگی مشهد و کاهش قدرت خرید مردم از جمله عواملی هستند که بازار سوغات مشهد و خراسان رضوی را با رکود مواجه کردهاند. ایسنا با برگزاری میزگردی با حضور کارشناسان گردشگری و مسئولان مرتبط با این حوزه به بررسی مسائل مختلفی از جمله تأثیرات فرهنگی- اجتماعی سوغات، مشکلات زنجیره تولید و توزیع، و ضرورت ارتباط بیشتر میان هویت شهری و محصولات سوغات پرداخت.
در این میزگرد کارشناسان با ارائه پیشنهادهایی مانند طراحی محصولات بر اساس هنر و هویت مذهبی شهر، حمایت از تولیدکنندگان داخلی و اصلاح قوانین صادراتی، بر ضرورت اتخاذ رویکردی جامع برای توسعه پایدار بازار سوغات تأکید کردند. توجه به سلایق و نیازهای گردشگران، تقویت صنایعدستی و کاهش سهم واردات از دیگر راهکارهای مطرح شده در این نشست بود.
آرش قهرمان، عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی خراسان رضوی اظهار کرد: بحث سوغات از منظر فرهنگی اجتماعی، مقداری متفاوت با بحث اقتصادی این حوزه است، چرا که اساسا سوغات در بستر سفر ناظر به غیر است. به این معنا که شما در بازگشت از سفر برای آن بخش از جامعه که از سفر بازماندهاند، رهیادی از سفر تهیه میکنید و این یکی از مفاهیمی است که چون معمولا در سنجش قرار نمیگیرد، یک خلط معنایی نیز به وجود میآورد.
وی ادامه داد: در سنجشها گاهی اوقات هر چیزی را که زائر یا گردشگر در مقصد خرید میکند «سوغات» مینامند. مثلا اگر گردشگر از یکی از برندهای چرم شهر مشهد یک کیف خرید کند آن را هم سوغات در نظر میگیرند در حالی که این کیف به لحاظ فرهنگی ناظر به غیر نیست، اما چون به عنوان یک خرید و کنش اقتصادی، بازار مقصد را تحت تاثیر قرار میدهد، آن را سوغات مینامند و این موضوع به تفاوت میان معنای فرهنگی و معنای اجتماعی سوغات اشاره دارد.
قهرمان اضافه کرد: سوغات در طول تاریخ یک کارکرد اجتماعی فرهنگی داشته است، چرا که همیشه سفر یک حسی از نابرابری، بین کسی که تمکن مالی دارد و به سفر میرود و آن کسی که نمیتواند برود، ایجاد میکند و این حس با آن سوغاتی که فرد در بازگشت از سفر با خود میآورد و آن حس خوشایند که در شخص بازمانده از سفر ایجاد میکند، ترمیم پیدا میکند.
وی با اشاره به اینکه میخواهد در بستر سفر به سوغات نگاه کند، گفت: گاهی ما با یک دید ایستا به مشکلاتی که در فرآیند تولید، توزیع، برندینگ و امثال این موارد در سوغات است، میپردازیم و گاهی نگاه ما به سوغات در بستر سفر است؛ به این معنی که به مثابه یک سابسیستم که سیستم کل آن، سفر و گردشگری است و قاعدتا تحت تاثیر یک پلتفرم و بستر عام قرار میگیرد. بنابراین در بستر مورد بحث ما روندهای فرهنگی که سفر را تحت تاثیر قرار میدهد، سوغات را نیز دستخوش تغییر میکند. به عنوان مثال الزام اجتماعی برای خرید سوغات، تابع زمان سفر است، یعنی سفرِ طولانیتر الزام اجتماعی برای خرید سوغات را بیشتر میکند و سفر کوتاهتر آن را کمتر میکند.
قهرمان افزود: یکی دیگر از روندهایی که سوغات را تحت تاثیر خود قرار میدهد، در واقع معنای سفر است. هرچهقدر که ما سفر را فردگرایانهتر تفسیر کنیم و بپذیریم که یکی از روندهای فرهنگی کشور ما این است که سفر ابزاری برای لذت بیشتر است، آن وقت در این چهارچوب سهم غیر تنزل پیدا میکند و هرقدر که غیر سهمش تنزل پیدا کند سهم سوغات کمتر میشود.
وی ادامه داد: روند موثر بعدی وضعیت اقتصادی جامعه است. هرچهقدر که رکود و تورم در وضعیت اقتصادی جامعه حاکم باشد، سهم سفر در سبد مصرف خانوار کاهش پیدا میکند و در ادامه سوغات از اولین ردیفهایی است که آسیب میبیند؛ چرا که بخشهایی از زنجیره سفر که مرتبط و ناظر بر سبک زندگی افراد است مانند اقامت، حمل و نقل و خوراک به راحتی تغییر نمیکند، اما سوغات راحتتر تحت تاثیر و تغییر قرار میگیرد.
عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی خراسان رضوی با اشاره به اهمیت در دسترس بودن سوغات خاطرنشان کرد: شبکه توزیع کالا بهگونهای تنظیم شده است که خاص بودن سوغات به مثابه کالایی که اینجا وجود دارد و جای دیگری نیست، پیامدهای کاهندهای بر خرید گردشگر در مقصد دارد.
وی عنوان کرد: نکته بعد نیز ناظر به نحوه گذران اوقات فراغت گردشگر در مقصد گردشگری است. هرقدر گردشگردی ما تجربهگراتر شود، یعنی تلقی گردشگر این باشد که باید در مقصد گردشگری ویژگیهایی را تجربه کند و لذتهایی را ببرد و گردشگری را بر مبنای تجربیاتی از این دست معنا کند و اصالت ببخشد، سهم بخشهای دیگر قاعدتا به شکل متعارف کاهش پیدا میکند که سوغات نیز نمونهای از آن است. این روندها، روندهای هشداردهندهای است که انعکاس تنزل مصرف سوغات را در مقاصد گردشگر پذیر دارد.