میثم لباف خانیکی ۳ بهمن ماه، در نشستی با عنوان «کاوش در بازه هور» که در دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد، اظهار کرد: آتشکده محوطه تاریخی بازه هور در خراسان رضوی متعلق به دوران ساسانی است. این آتشکده که بر فراز کوه دختر در حدود ۴۰۰ متری جنوب چهارطاقی سنگی بازه هور کشف شده است، با مصالح مرغوب آجر و گچ و گنبدی به ارتفاع تقریبی ۱۲ متر ساخته شده و از اواخر دوران اشکانی تا اوایل دوره اسلامی فعال بوده است.
وی افزود: بر اساس کاوشها این آتشکده مهمترین آتشکدهای است که تاکنون در حوزه شرق و شمال شرق فلات ایران شناسایی شده است. در جبهه شرقی این آتشکده، تالار ستونداری نیز کشف که ستونهای آن با سرستونها و گچبریهای منحصر بهفرد تزئین شده است.
لباف خانیکی ادامه داد: یافتههای این مجموعه معماری شامل گچبریهای نفیس، نقاشیهای دیواری، اشیا و تجهیزات آیینی، گل مهرهای ساسانی و قطعات متعددی از کتیبههای فارسی میانه، نشان از اهمیت بالای این مجموعه در میان ساکنان خراسان دارد. مطالعات باستان شناسی نشان میدهد که این آتشکده تنها بنای این مجموعه نیست و بناها و تاسیسات وابسته به آن، پهنهای به وسعت نیم هکتار را پوشش میدهند.
وی بیان کرد: بر اساس یافتههای باستانشناسی و جغرافیای تاریخی، فرضیهای مطرح شده است که این آتشکده ممکن است یکی از ۳ آتشکده اصلی دوره ساسانی به نام «آذربرزین مهر» باشد که در متون مذهبی و جغرافیایی پیش از اسلام به آن اشاره شده است. هرچند این فرضیه هنوز نیازمند مطالعات بیشتر است، اما اهمیت این آتشکده به عنوان یکی از مهمترین آتشکده های ایران غیر قابل انکار است.
لباف خانیکی در خصوص توسعه گردشگری و اقتصاد منطقه با حفاظت از بازه هور اظهار کرد: با توجه به اهمیت تاریخی و فرهنگی این محوطه، ساماندهی و حفاظت از آن میتواند به توسعه گردشگری و اقتصاد منطقه کمک کند.
وی اضافه کرد: تبدیل روستای رباط سفید به یکی از مراکز جذب گردشگر و استفاده از این مکان به عنوان قطب مطالعات باستانشناسی و تاریخ معماری خراسان از جمله مزایای حفظ این محوطه است. وجود تأسیسات اردوگاه دانشآموزی در نزدیکی محوطه، زیرساختهای لازم برای تأسیس پایگاه و استقرار نگهبان را فراهم میکند و امکان استفاده از فضاهای آن در راستای اهداف تحقیقاتی و آموزشی وجود دارد.
دانشیار باستانشناسی دانشگاه تهران با اشاره به قدمت بین ۱۱۰۰ تا ۱۳۰۰ سال این آتشکده، افزود: در جریان کاوشهای باستانشناسی در این محوطه باستانی، یافتههای بسیار مهمی به دست آمده است که درک ما از هنر و معماری دوران ساسانی را متحول میکند. یکی از مهمترین یافتهها، بقایای یک آتشدان با ساختار منحصر بهفرد است. این آتشدان که به شکل یک فرورفتگی کم عمق طراحی شده، دارای پایههایی است که در گوشههای آن قرار داشته و ستونهایی که آتشدان بر روی آن سوار میشده است. قطعات کشف شده نشان میدهند که این آتشدان شباهتهایی به آتشدانهای دوره ساسانی دارد که بر روی سکههای اردشیر نقش بسته است.
وی تصریح کرد: نکته شگفتانگیز در مورد این آتشدان، کشف قالب گچی آن است. این قالب نگاتیو پایه آتش را نشان میدهد که چندین بار مرمت شده است. همچنین تودههای گچ خام و شن خام در کنار این قالب نشان میدهد که این مکان احتمالا یک کارگاه ساخت آتشدان بوده است که در آن آتشدانهای آئینی تولید و احتمالا به آتشکدههای فرعی دیگر صادر میشده است. این یافته فرضیه انتقال اخگرهای آتش مقدس به همراه پایه آتشدان را مطرح میسازد.
لباف خانیکی گفت: علاوه بر آتشدان در این محوطه برای اولین بار در حوزه فرهنگی شمال شرق ایران، نقاشیهای دیواری نیز کشف شده است. این نقاشیها که با استفاده از رنگهای گرانبهایی چون شنگ و لاجورد اجرا شدهاند، نشاندهنده اهمیت این مکان در دوره ساسانی هستند. دیوارهای آجری این مجموعه نیز منحصر به فرد است، زیرا در این منطقه معمولاً آتشکدهها با سنگ و گچ ساخته میشدند.
وی بیان کرد: کشف حدود ۳۵۰۰ قطعه گچبری شکسته شده نیز از دیگر یافتههای ارزشمند این محوطه است. در میان این گچبریها، قطعاتی از چهرههای انسانی با ویژگیهای هنر ساسانی به دست آمده که شامل تصاویر تمام رخ، سه رخ و نیم رخ با جزئیاتی مانند سبیل تابیده، موهای بافته و گوشواره است.همچنین در یکی از دیوارها، بخشی از گچبری به صورت سالم باقی مانده است که صحنهای را به تصویر میکشد که در آن فردی بر تخت نشسته و اشخاص دیگری در مقابل او ایستادهاند. این یافتهها به باستانشناسان کمک میکنند تا هنر و لباسهای دوره ساسانی را بهتر درک کنند.